«لنج» برای مردم جنوب فقط یک شناور نیست، مفهوم زنده و تاریخ کهن ساحلنشینان جنوب ایران است. لنجها قرنها مسیرهای دریایی خلیج فارس، دریای عمان، سواحل شبهقاره هند و شرق آفریقا را پیمودهاند و با خود کالا، فرهنگ، موسیقی، زبان و شیوهای از زندگی را جابهجا کردهاند که امروز بخشی از هویت تاریخی و البته ثبت جهانیشده ساکنان سواحل جنوبی ایران بهشمار میآیند. حالا اما بخشی از میراث کهن دریانوردی ایران زیر آتش دشمن دارد از بین میرود.
بر اساس آمار روزنامه اطلاعات ۱۷ فروند لنج چوبی در بندر لنگه بهدلیل بمبارانهای اخیر در خلیج فارس دچار خسارت شدند. مقامات استانداری هرمزگان نیز اعلام کردهاند که از ابتدای جنگ تاکنون ۳۰ لنج چوبی در جنوب ایران از بین رفتهاست. این درحالی است که لنجهای چوبی برای مردمان جنوب تنها نقش یک شناور را بازی نمیکنند؛ بلکه ابزار معاش و ریشه بقای اقتصادی - اجتماعی آنها هستند.
به گزارش اطلاعات، حملات اخیر آمریکا به میراث جهانی دانش سنتی دریانوردی و لنجسازی ایران درحالی صورت گرفتهاست که یونسکو ۱۵ سال پیش هشدار داد که میراث جهانی «دانش سنتی لنجسازی و دریانوردی ایران در خلیج فارس» به پاسداری فوری نیاز دارد؛ میراثی که نه در موزهها، بلکه هنوز بر عرشه لنجهای چوبی جنوب ایران نفس میکشد.
ایوب زارعی، مدیر پایگاه دانش و مهارت لنجسازی و دریانوردی خلیج فارس در گفتگو با خبرنگار اطلاعات درباره تخریب ۱۷ فروند لنج چوبی در بندر لنگه که اخیرا در جریان جنگ دچار خسارت شدهاند، توضیح میدهد: بخشی از لنجها در محدوده جاسک، بندر تاریخی کنگ، قشم و بندرعباس خسارت دیدند. اما این خسارتها بهرغم آن که حمله به بخشی از میراث جهانی بشر است، نمیتواند فعالیت مهارت دریانوردی سنتی ایران و دانش لنجسازی سنتی را برای همیشه نابود کند چون لنج و لنجسازی و مهارت سنتی دریانوردی در جنوب ایران ریشه کهن دارد.
تهدید دانش لنجسازی و دریانوردی
اهمیت دریانوردی سنتی ایران و لنجسازی سنتی ایرانیها به اندازهای است که در سال ۲۰۱۱ پرونده پیشنهادی ایران برای ثبت میراث دریانوردی سنتی و کهن کشور در فهرست میراث فرهنگی ناملموس نیازمند پاسداری فوری یونسکو به ثبت رسید؛ فهرستی که برای میراثهایی تهیه میشود که بقای آنها با تهدیدهای جدی روبهرو است.
آنچه یونسکو به ثبت رساند، فقط بدنه چوبی لنجها نبود. این پرونده، مجموعهای از دانشها و مهارتها؛ از انتخاب چوب و شیوه ساخت لنج بدون استفاده از نقشههای مهندسی مدرن گرفته تا فنون ناوبری سنتی، شناخت جریان بادها و ستارگان، اصطلاحات بومی دریانوردی، آیینهای به آباندازی لنج و حتی آوازها و موسیقی کار دریانوردان را شامل میشود.
استادکاران لنجساز جنوب، نسلها این دانش را بهصورت شفاهی و از طریق نظام استاد شاگردی منتقل کردهاند. هر لنج چوبی در واقع نتیجه انباشتی از تجربه و دانشی است که طی سدهها شکل گرفته و بقای آن وابسته به تداوم ساخت و استفاده از همین شناورهاست.
بهرغم آن که مدیر پایگاه میراث جهانی دریانوردی سنتی ایران تأکید دارد که دشمن قادر به حذف کامل دانش دریانوردی و لنجسازی سنتی ایران نخواهد بود، اما از بین رفتن هر لنج چوبی هم بهمعنای نابودی یک وسیله حملونقل دریایی یا ابزار کار است، هم نابودی بخشی از محصول دانش لنجسازی و دریانوردی ایران که تاکنون زنده ماندهاست؛ بنابراین بر پایه کنوانسیونهای جهانی میراث فرهنگی میتواند همچون حمله به موزهها و محوطههای تاریخی در جنگها در ردیف جنایت فرهنگی قرار بگیرد.
یونسکو هنگام ثبت جهانی دانش سنتی دریانوردی و لنجسازی ایرانی در خلیج فارس نسبت به کاهش تعداد استادکاران، بالا رفتن هزینه ساخت لنجهای چوبی، تغییر شیوههای حملونقل دریایی و جایگزینی شناورهای چوبی با نمونههای فلزی و فایبرگلاس هشدار داده بود؛ زیرا این عوامل میتوانند در شرایط غیر جنگی هم این میراث را در معرض خطر فراموشی و نابودی قرار دهند.
در دهههای اخیر، تعداد کارگاههای سنتی لنجسازی در سواحل جنوبی ایران کاهش یافته و بسیاری از لنجسازان کهنسال، بدون آنکه شاگردان کافی برای انتقال دانش خود داشته باشند، از چرخه فعالیت خارج میشوند.
لنجهای سنتی مقاوم
کارگاههای لنجسازی چوبی ایران در مناطقی همچون بندر لافت و بندر گوران در جزیره قشم، بندر کنگ، جاسک، بوشهر و چابهار همچنان آخرین سنگرهای حفظ این دانش کهن بهشمار میآیند؛ مهارتی که برخی پژوهشگران، پیشینه آن را به سدههای دور دریانوردی ایرانیان در خلیج فارس و حتی دوران پیش از اسلام نسبت میدهند.
اکنون جنگ نیز به فهرست تهدیدهای این میراث بشری افزوده شدهاست. تا جایی که به اعلام استانداری هرمزگان، از ابتدای جنگ تاکنون، ۳۰ لنج چوبی از بین رفتهاند. این آمار در نگاه نخست شاید فقط خسارتی مادی به ناوگان سنتی جنوب کشور به نظر برسد، اما از منظر میراث فرهنگی، معنایی فراتر از نابودی چند شناور دارد.
ایوب زارعی البته یادآور میشود که بخش بیشتری از شناورهای آسیبدیده در ماههای اخیر از نوع لنجهای فایبرگلاس بودهاند و لنجهای چوبی سنتی ایران بهدلیل ساختار خود آسیب کمتر دیدهاند.
او میگوید: لنجهای فایبرگلاس وقتی آسیب میبینند، معمولاً بهصورت کامل از بین میروند و امکان خاموش کردن و بازسازی آنها بسیار کمتر از لنجهای چوبی است. حال آنکه لنجهای چوبی قابلیت بیشتری برای خاموش شدن در صورت آتش گرفتن و نجات دارند.
به گفته مدیر پایگاه دانش و مهارت لنجسازی و دریانوردی خلیج فارس، یکی از نگرانیهای اصلی در سالهای گذشته، حذف تدریجی لنجهای سنتی و از بین رفتن دانش ساخت آنها بود، اما روندهای جدید فرهنگی و گردشگری دریایی باعث شده این نگرانی کاهش یابد.
شما چه نظری دارید؟